مسجد بزرگ جنه؛ بنایی که هر سال به وسیله مردمش دوباره متولد می گردد - تصویر کانادا

ریشه های پیدایش شاهکار گلی در قلب آفریقا

داستان این بنای شگفت انگیز در شهر باستانی جنه (Djenné) در کشور مالی (Mali) آغاز می گردد. شهری که روزگاری یکی از مهم ترین مراکز تجارت طلا و نمک در قاره سیاه بود و کاروان های بی شماری از آن عبور می کردند. در قرن سیزدهم میلادی پادشاهی به نام کوی کونبورو (Koi Konboro) تصمیم گرفت قصر خود را ویران کند و به جای آن یک عبادتگاه بزرگ بسازد. او برای این کار به سراغ مصالحی رفت که به وفور در اطراف رودخانه بانی یافت می شد یعنی خاک رس و گل. این تصمیم هوشمندانه پایه گذار سبکی از معماری شد که امروز ما آن را با نام معماری سودانی-ساحلی می شناسیم و اوج شکوه آن در همین بنا تبلور یافته است.

مسجد بزرگ جنه در طول تاریخ پر فراز و نشیب خود بارها ویران و دوباره از نو بنا شده است. ساختار فعلی این مسجد که در سال 1907 میلادی تکمیل شد نتیجه کوشش معماران بومی و استادکاران محلی بود که با دست خالی و کمترین امکانات ممکن این شاهکار را خلق کردند. آن ها از خشت های خامی به نام بانکو (Banco) استفاده کردند که با پختن در زیر آفتاب سوزان آفریقا به سختی سنگ می شدند. این بنای بزرگ با سه مناره بلند و دیوارهایی که با تیرک های چوبی نخل تزئین شده اند شبیه به یک قلعه شنی غول پیکر به نظر می رسد که گویی از دل زمین روییده است.

جدال دائمی با باران و طبیعت بی رحم

بزرگترین دشمن معماری خشتی رطوبت است و آفریقا اقلیمی نیست که با سازه های گلی مهربان باشد. هر سال با فرا رسیدن فصل باران های موسمی خطر بزرگی مسجد بزرگ جنه را تهدید می نماید. قطرات درشت باران به دیوارهای خشتی برخورد می نمایند و لایه های بیرونی گل را به آرامی می شویند. اگر هیچ مداخله ای صورت نگیرد این آب به مرور زمان به هسته اصلی دیوارها نفوذ نموده و کل ساختار را به یک تپه گل آلود تبدیل می نماید. این همان نقطه عطفی است که مفهوم معماری میرا را به تصویر می کشد؛ بنایی که اگر به حال خود رها گردد طبیعت آن را به سرعت پس می گیرد.

به همین خاطر است که ساکنان شهر نمی توانند به این سازه صرفا به چشم یک میراث تاریخی منفعل نگاه نمایند. زنده ماندن مسجد احتیاجمند مراقبت مداوم و نفس گیر است. دیوارهای این بنا ضخامتی بین چهل تا شصت سانتی متر دارند تا بتوانند وزن سقف را تحمل نمایند اما همین ضخامت هم در برابر فرسایش طبیعی دوام نمی آورد. این ضعف ذاتی مصالح خشتی باعث شده تا مردم محلی به یک راه حل خلاقانه و بی نظیر دست پیدا نمایند راه حلی که نقص متریال را با قدرت اراده جمعی جبران می نماید و این سازه را از یک جسم بی جان به عضوی زنده در جامعه تبدیل نموده است.

جشنواره گل مالی و تولد دوباره یک سازه

راه حل بی نظیر مردم برای نجات بنای محبوبشان در یک رویداد سالانه به نام جشنواره کرپیساژ (Crépissage de la Grand Mosquée) تجلی پیدا می نماید. هر سال در فصل بهار و پیش از آغاز باران های سیل آسا تمام اهالی شهر اعم از زن و مرد و پیر و جوان کار و زندگی خود را رها می نمایند تا در این آیین باشکوه شرکت نمایند. این مراسم فقط یک پروژه بازسازی ساختمانی نیست بلکه یک فستیوال بزرگ پر از موسیقی و غذا و شادی است که خون تازه ای در رگ های شهر جریان می دهد.

روزها قبل از آغاز جشنواره پسران جوان ترکیب خاصی از گل رس و پوسته برنج و آب را در گودال های بزرگ آماده می نمایند و به آن موقع می دهند تا تخمیر گردد. در روز موعود هزاران نفر در اطراف مسجد جمع می شوند. مردان جوان با چالاکی از تیرک های چوبی بیرون زده از دیوارها بالا می روند تا گل های تازه را که به وسیله زنجیره ای از دست های مردم به آن ها می رسد روی ترک ها و بخش های فرسوده بمالند. این همبستگی اجتماعی بی نظیر باعث می گردد تا در عرض چند ساعت کل نمای بیرونی مسجد با لایه ای تازه از گل پوشانده گردد و بنای پیر و فرسوده دوباره با ظاهری صیقلی و جوان متولد گردد.

مقایسه معماری خشتی سنتی با معماری رایج شهری

افسانه ها و حقایق پنهان در دیوارهای گلی

همواره پیرامون بناهای باستانی شایعات و افسانه هایی شکل می گیرد و مسجد بزرگ جنه نیز از این قاعده مستثنی نیست. یکی از رایج ترین سوءبرداشت ها این است که فرانسوی ها در دوران استعمار نقشه های این مسجد را کشیده اند. حقیقت این است که اگرچه بازسازی نهایی در دوران حضور فرانسوی ها انجام شد اما معمار اصلی آن یک استادکار بومی به نام اسماعیل ترائوره (Ismaila Traoré) بود که تمام اصول معماری سنتی آفریقا را در آن پیاده کرد. فرانسوی ها تنها از نظر مالی و لجستیکی این پروژه را پشتیبانی کردند تا رضایت رهبران محلی را جلب نمایند.

نکته جالب دیگر تزئینات عجیبی است که در بالاترین نقطه مناره های این مسجد دیده می گردد. اگر با دقت به نوک این مخروط های گلی نگاه کنید متوجه تخم مرغ های شترمرغ بزرگی می شوید که روی آن ها قرار گرفته اند. در فرهنگ محلی مالی تخم شترمرغ نمادی از پاکی و باروری است و قرار دادن آن ها در نوک مناره ها به این معناست که این بنا از گزند ارواح خبیثه در امان می ماند. علاوه بر این از نظر معماری این تخم ها مانند یک کلاهک محافظ عمل می نمایند و مانع از نفوذ مستقیم آب باران به هسته مرکزی ستون ها می شوند.

ترکیب شگفت انگیز خشت خام و پوسته برنج

شاید بپرسید که چرا در ترکیب گل این مسجد از پوسته برنج استفاده می گردد. این موضوع ریشه در درک عمیق سازندگان سنتی از علم مواد دارد. گل خالص پس از خشک شدن به شدت مستعد ترک خوردن است و نمی تواند تنش های حرارتی را تحمل کند. اما وقتی پوسته برنج به این مخلوط اضافه می گردد مانند آرماتور در بتن عمل نموده و به ساختار گل انعطاف پذیری و مقاومت کششی می بخشد.

روند آماده سازی این ترکیب که محلی ها به آن بانکو می گویند بسیار مجذوب کننده است. این مواد باید روزها در آب خیس بخورند و تخمیر شوند. بوی تند ناشی از این تخمیر در روزهای منتهی به جشنواره تمام شهر را پر می نماید اما مردم محلی این بو را نه یک مزاحمت بلکه نویدبخش فرا رسیدن مهم ترین رویداد سال می دانند. همین دانش بومی در ساخت مصالح است که باعث شده دیوارهای مسجد بتوانند صدها سال وزن سنگین چوب های سقف و فشار نوسانات دمایی را بدون فروپاشی ساختاری تحمل نمایند.

آیا معماری خشتی جنه می تواند الگویی برای خانه های پایدار امروزی باشد؟

وقتی به ساختار بزرگ مسجد بزرگ جنه نگاه می کنیم ناخودآگاه این پرسش در فکر شکل می گیرد که آیا در عصر تغییرات اقلیمی و گرمایش جهانی این سبک از معماری باستانی می تواند راه نجاتی برای شهرسازی مدرن باشد؟ در دنیای امروز مهندسان در پی مصالحی هستند که ردپای کربن کمتری داشته باشند و در این میان گل یا همان خشت خام یکی از سبزترین گزینه های موجود است. معماری پایدار (Sustainable architecture) دقیقا به همین هماهنگی و همزیستی با طبیعت اشاره دارد. متریال اصلی به کار رفته در این بنا ویژگی های ترمودینامیکی شگفت انگیزی دارد که در خانه های امروزی به شدت کمیاب است.

این دیوارهای ضخیم خشتی در طول روز گرمای سوزان خورشید آفریقا را جذب می نمایند و مانع ورود آن به فضای داخلی می شوند. سپس در طول شب که دمای هوا به شدت افت می نماید این گرمای ذخیره شده به آرامی آزاد می گردد و فضای شبستان را مطبوع نگه می دارد. این یعنی یک سیستم تهویه مطبوع کاملا طبیعی که هیچ احتیاجی به مصرف برق یا تجهیزات پیچیده ندارد. با این حال اجرای این سیستم در محیط های شهری چالش های بزرگی دارد. دیوارهای خشتی برای ایجاد مقاومت باید بسیار ضخیم باشند و این موضوع در کلان شهرهایی که قیمت زمین بسیار بالاست توجیه مالی ندارد.

از طرف دیگر فرسایش سریع این مصالح در برابر باران های اسیدی شهرهای صنعتی یک مانع بزرگ محسوب می گردد. بسیاری از طراحان پیشرو در حال تحقیق روی ترکیب خشت سنتی با پلیمرهای زیستی هستند تا مقاومت آن را افزایش دهند. قطعا ما نمی توانیم آسمان خراش های خشتی بسازیم اما بدون شک می توانیم از ایده استفاده از مصالح بوم آورد الهام بگیریم. پیغام این بنا برای معماران امروزی کاهش وابستگی به سیمان و بتن است که یکی از مخرب ترین صنایع برای محیط زیست به شمار می رود. ما باید خانه هایمان را متناسب با طبیعت اطرافشان طراحی کنیم نه اینکه با تکنولوژی بر اقلیم غلبه کنیم.

چه آینده ای در انتظار همبستگی اجتماعی مردم جنه است؟

با خواندن داستان ترمیم سالانه این بنای باشکوه ممکن است این سوال تلخ اما منطقی به فکر خطور کند که اگر روزی این زنجیره انسانی گسسته گردد چه بر سر مسجد بزرگ جنه خواهد آمد؟ این بنای بزرگ بیش از آنکه روی ستون های خشتی راسخ باشد روی شانه های تعهد اجتماعی مردمش ایستاده است. در دنیای پرشتاب امروز که فردگرایی در حال بلعیدن جوامع سنتی است حفظ چنین آیین دسته جمعی بزرگی یک دستاورد فوق العاده به نظر می رسد. جوانان شهر که نیروی اصلی این جشنواره سالانه هستند روز به روز بیشتر تحت تاثیر فرهنگ جهانی قرار می گیرند و الگوهای زندگیشان دستخوش تغییر می گردد.

مهاجرت به شهرهای بزرگتر برای یافتن شغل و عایدی بهتر باعث شده تا نیروی کار داوطلب در این منطقه با کاهش روبرو گردد. همبستگی اجتماعی در جوامع مدرن به شدت شنماینده است و وقتی اقتصاد محلی نتواند احتیاجهای اولیه نسل تازه را تامین کند پایبندی به سنت ها رنگ می بازد. علاوه بر تغییرات فرهنگی خطر بزرگ دیگری نیز این همبستگی را تهدید می نماید و آن تغییرات اقلیمی است. در سال های اخیر الگوهای بارشی در منطقه ساحل آفریقا به شدت غیرقابل پیش بینی شده است. خشکسالی های طولانی تامین آب لازم برای ساختن گل مخصوص را سخت نموده است.

از سوی دیگر باران های سیل آسای ناگهانی حجم تخریب بنا را به حدی افزایش داده که گاهی از توان ترمیم سالانه خارج می گردد. اگر روزی فرا برسد که مردم نتوانند در این مراسم شرکت نمایند این شاهکار معماری به سرعت در برابر طبیعت تسلیم خواهد شد. سازمان های بین المللی در کوشش هستند تا با ایجاد جاذبه های گردشگری انگیزه های مالی تازهی برای حفظ این سنت ایجاد نمایند. با این وجود بقای این ساختار خشتی تنها تا زمانی تضمین می گردد که مردم محلی آن را بخشی از هویت زنده خود بدانند و حاضر باشند برای زنده نگه داشتن آن فداکاری نمایند.

سرانجام یک چرخه بی سرانجام

مسجد بزرگ جنه چیزی فراتر از یک شاهکار معماری باستانی است. این سازه نمادی از قدرت اجتماع و یادآوری این حقیقت است که گاهی آسیب پذیرترین مواد اگر با اراده جمعی انسان ها ترکیب شوند می توانند قرن ها دوام بیاورند. زیبایی این بنا در بی نقص بودن آن نیست بلکه در روند مداوم تولد و مرگ و بازآفرینی آن نهفته است. تا زمانی که دست های مردم جنه گل ها را ورز می دهند و به دیوارهای فرسوده می کشند قلب این سازه خشتی در سینه آفریقا خواهد تپید.

پیشنهاد اختصاصی سردبیر (علیرضا مجیدی)

این مقاله مجذوب کننده و جالب بود؟! پس برای خواندن این نوشته های مرتبط کلیک کنید:

• سریال درام و حقوقی Discretion با بازی نیکول کیدمن و ال فانینگ به مرحله فراوری رسید
• رونمایی اینستاگرام از لوگوتایپ مدرن تر و شوخی های کاربران با آن
• زنده ام، چون مخالفم! نقد تند و فنی آینده وب؛ از دروغ بزرگ EEAT و AI Overview که کمر به نابودی نویسندگی بسته اند
• چگونه کتابداران کتابخانه های تمبوکتو با حفاظت از کلمات در برابر افراط گرایی ایستادند؟
• روانشناسی موفقیت ترانه ها و موسیقی های هوش مصنوعی
• راز بقای سنتینل ها و سیستم ایمنی دست نخورده این جزیره منزوی
• زبان سوتی مردمان کوهستان های یونان و مکانیسم شگفت انگیز ارتباط در انزوا
• راز صندلی های آکوستیک دوران ویکتوریا؛ چگونه اشراف ناشنوایی خود را در مبلمان پنهان می کردند؟
• تاریخچه شیوع ویروس ماربورگ در سال 1967، فاجعه آزمایشگاه ماربورگ
• هتل ریوگیونگ؛ چگونه یک آسمان خراش به نماد شکست روانی یک ملت تبدیل شد؟
• اشتهای بی سرانجام برای هیچ؛ پارادوکس پیش خرید 100 دلاری GTA 6
• دلیل ارزش میلیون دلاری کارتریج های قدیمی نینتندو در بازار کلکسیونرها